Hjemsted

Hjemsted was een van de vele dorpen gelegen in het huidige Denemarken, die toentertijd hoogste waarschijnlijk behoorde tot de stam der Juten. Het 'Hjemsted plateau' is een uitbreiding van het grotere Tolftlund eiland dat uitsteekt bovenuit het Ballum moeras. Het heeft een hoogte van 11 meter en bestaat voor een groot deel uit zeeklei. De oppervlakte bestaat voornamelijk uit zand en klei. In de middeleeuwen raakte het bedekt met een meter dik stuifzand.
Op dit plateau lag het dorp 'Hjemsted' dat voornamelijk leefde van de landbouw. De zee zorgde voor genoeg zout en vis en op de lagere landen kon het vee grazen. In naburige dorpen werd ijzer gesmolten en in Hjemsted zal vermoedelijk veel klei opgegraven zijn. Mogelijk was dir dus een belangrijk pottenbakkersdorp.
Hjemsted betekent waarschijnlijk 'het dorp van Hemi(r)' of 'waar Hemi(r) bouwde'. Het was gelegen aan de westkust en dus in directe relatie met de zee. De bewoners waren dus voortdurend genoodzaakt om terpen te bouwen en rekening te houden met overstromingen van de zee.

Vroege ijzertijd
Voor het eerste is het dorp gedateerd in 500-300 v.C. Uit die periode zijn enkel wat scherven en potwerk teruggevonden die op bewoning duiden. Huizen zijn enkel nog herkenbaar aan de paalgaten in de grond. Vermoedelijk zullen er in deze tijd ongeveer tien boerderijen gestaan hebben van 10-12 meter lang met leefgedeelte in het westen en veegedeelte in het oosten van de boerderij. Bij elkaar zullen er ongeveer 60-70 inwoners hebben geleefd in dit dorp.
In het dorp zullen voornamelijk boeren geleefd hebben die vooral gerst verbouwden. Ook werd er tarwe, vlas en gierst verbouwd. De kleine veldjes werden gescheiden door lage walletjes. Naast de landbouw werden er ook nog varkens en schapen gehouden die goed waren voor onder andere begrazing en voeding. Daarnaast leverde de zee nog weekdieren die gegeten konden worden, zoals mosselen.

Van 500 tot 300 v.C. zijn er drie kleine groepjes boerderijen gevonden in het zuidoosten van het plateau. Regelmatig werd dit dorp verplaats tot het in 200 v.C. in het noordwesten lag. Mogelijk zorgde de natte omstandigheden ervoor dat de fundering van de huizen gemakkelijk verrotten waardoor ze genoodzaakt waren elders te herbouwen.
In deze hele periode werden mensen gecremeerd en gehouden in urnen. De graven en urnen werden niet rijkelijk versierd en enkel werden er soms sieraden en fibula's meegegeven. Waarschijnlijk was er niet veel verschil in rijk en arm, daar ook de boerderijen van dezelfde grootte dat al aangeeft.

Hjemsted van 0 - 200 n.C.
In deze periode is het dorp maar voor een gedeelte opgegraven. Het blijkt dat in deze periode het dorp in het noordwesten van het plateau lag. Uit deze periode is er weer potwerk gevonden maar ook maalstenen en weefgewichten voor het maken van kleding. De huizen bestonden nog steeds uit dezelfde indeling maar waren nu langer, zo'n 15 meter. Waarschijnlijk was er meer ruimte voor vee. Daarbij waren de huizen nu omringd door een hek.
Typisch aan deze periode zijn de grotere boerdijeren die er op duiden dat er belangrijke personen waren die onderscheidden werden van de gewone mensen. Mogelijk ontstonden er leidinggevende rollen onder de samenleving en belangrijke ambachten zoals pottenbakkers en smeden. Het merendeel van de bevolking bleef boer.

Vooral tussen 100 en 200 n.C. groeide het dorp. Mogelijk waren er rond de 12-15 families, ofwel 70-100 mensen. Boerderijen waren tegen die tijd al rond de 20 meter lang, bestaande uit 6 draagpalen (in plaats van 4) voor het dak. De boerderijen lagen dichter bij elkaar
In deze periode lag nabij Hjemsted (zo'n km ten oosten ervan) het dorp Galsted. Dit was een vergelijkbaar dorp van zo'n 13 boerderijen die waarschijnlijk een grotere waarde hadden binnen de stam aangezien de boerderijen en het bijbehorende land veel groter waren.

Het cremeren van doden blijft hetzelfde maar er zijn ook opmerkelijke begravingen teruggevonden. Het gaat om graven van een familie met houten grafkisten en zelfs een houten kamertje. Als grafgiften werden er messen, sieraden er mooi aardewerk meegegeven. De hoofdman, die naar vermoeden hoofdman van het dorp is geweest, was een bezitter van een gouden ring. Gouden sieraden gaven leiderschap, macht en rijkdom aan in deze tijd (voor de gewone bevolking was brons van hoogste waarde). Dat het hier ook om een krijgsheer gaat is niet zeker, aangezien er geen wapens zijn meegegeven in het graf.
Ook blijkt deze leidinggevende rol uit de vondsten onder de boerderijen. Een van de boerderijen lag namelijk verder afgelegen van de andere boerderijen en was groter. Ook Hjemsted, waar zo'n boerderij tot 6-7 km buiten het dorp is gevonden, werd waarschijnlijk 'bestuurd' door zo'n boerderij. Deze boerderijen zijn over het hele land teruggevonden en hadden mogelijk bestuderende rollen over de dorpen zoals Hjemsted.

Voor de bewoners van Hjemsted ging de begrafenis anders. Mensen werden verbrand in hun kleding. De as ging in een urn, gezamenlijk met enkele giften zoals spelden en sieraden (voor mannen vooral gespen en messen, voor vrouwen vooral pinnen, messen, fibula's en kralen). Ook werd er vaak wat eten of vlees meegegeven voor de reis naar het hiernamaals.
Naar vondsten uit Hjemsted zijn er van 8 families grafvelden teruggevonden tussen 0 - 200 n.C (en enkele graven van militairen). Een hiervan was tussen 70 en 190 n.C. in gebruik en herbergde 19 doden begraven in urnen. Ondanks de hoge kindersterfte werden er maar twee kinderen en vier adolocenten begraven in dit gevonden grafveld. Mogelijk werden de zwakke of dode kinderen voor hun opname in de stam al achtergelaten om te sterven. De meeste urnen bevatten resten van vrouwen, waarvan een zwangere. Reden hiervoor kan zijn dat jongetjes in hun kinderjaren zwakker waren en ook op latere leeftijd meer sterfterisico liepen door hun werk op zee of krijgsdiensten. De gemiddelde leeftijd onder deze doden was zo'n 38 jaar.

Hjemsted van 200 tot 350 n.C.
Vanaf 200 n.C. werd het anders voor Hjemsted. Door onbekende reden (oorlog, overstroming, ziekte of emigratie) daalde het inwonersaantal in het dorp van 100 naar 8. Een boerderij bleef achter, de rest verdween. Een paar jaar later kwam er een tweede bij. Het is goed mogelijk dat het hier om nieuwe bewoners gaat. De boerderijen waren langer, zo'n 26 meter lang. De hoeken waren nu rond en de met klei bedekte muren gingen nu de grond in. Er zijn geen sporen meer van hekken. Later kwamen er wel weer hekken en tussen de hekken kwamen smalle schuren met opening naar het huis.

Rond 300 kwam er een derde boerderij en rond 320 een vierde. Rond 350 waren het er ongeveer 6. Huizen waren toen 35-40 meter lang met meer ruimte voor vee. Er kwamen meer hekken, grotere landbouw velden en meer schuren. De welvaart ging duidelijk omhoog. Rond 300 ontstond er ook een nieuw soort gebouw. Een klein huisje van zo'n 10 m2. De muren ging een halve meter de grond in met het dak rustend op de aarde. Waarschijnlijk werden dit soort 'hutjes' gebruikt als werkruimte voor ambachten.
Aan het cremeren kwam een einde in Hjemsted. Vanaf circa 200 n.C. werden doden vooral begraven in uitgeholde boomstammen of andere geïmproviseerde grafkisten.

Replica Hjemsted huis, gebouwd in Hjemsted Oldtidspark (DK). (Bron: Maarten den Hartigh)

Romeinen, Germanen en Hjemsted
In de tweede en derde eeuw n.C. waren er ook veel spanningen tussen Romeinen en Germaanse stammen. Al in de eerste eeuw na Christus maakten de Romeinen sterke landsgrenzen aan de Rijn en Donau waarmee de confrontatie werd gemaakt met de aangrenzende Germaanse stammen. Romeinse expedities in de eerste en tweede eeuw gebeurde vaak via de vloot, over rivieren en de zee.
Hjemsted was een dorp dat aan zee grensde en waarschijnlijk veel te maken had met zeevaart en handel over zee. Mogelijk is er ook veel handel en interactie geweest met Friezen en andere Germanen via de zeeroutes. Ook Romeinse vloten zijn waarschijnlijk nabij Hjemsted geweest, maar directe interactie is er waarschijnlijk nooit geweest. Wel indirecte handel (zoals munten, wapens en glas).
Germaanse stammen van de Noordzee voeren in de derde eeuw vaak over zee en rivieren richting Romeinse plaatsen om deze vervolgens te plunderen (zoals de Chauken in 174 n.C. in Trier). Romeinse vloten waren niet in staat al deze Germaanse piraterij te verhinderen en mogelijk dat Hjemsted hier ook een klein aandeel in heeft gehad. In Hjemsted is hout gevonden dat mogelijk vergelijkbaar is met die van de bootvondst bij Nydam. Dit waren kleine, wendbare boten, vaak zelfs zonder zeil, waarmee men snel aan land kon gaan om de boel te plunderen, en vervolgens weer snel te vertrekken.

In Jutland zelf bleef het ook niet rustig. Een onstuimige tijd stond voor de deur en uit uitzonderlijk veel wapenoffers in Jutland en Fyn blijkt dat dit gebied, waaronder ook Hjemsted, waarschijnlijk hard werd getroffen door vele oorlogen. Waarschijnlijk was er tot 250  n.C. in Jutland en Fyn een grote machtsstrijd gaande, want in deze tijd zijn er veel offerdepots gevonden. Daarna is het waarschijnlijk wat stabieler geworden, mogelijk door een lange machtsgreep van een koningsfamilie. Wel is zeker dat vanaf deze tijd de macht van de koning steeds groter wordt, zo blijkt wel uit bijvoorbeeld de koningshal van Gudme (300 - 400 n.C.). Een gigantische hal van 37 bij 10 m die de macht en rijkdom van de koning van zuidwest Funen moest uitstralen.

Hjemsted van 350 tot 450 n.C.
Slechts weinig verandering heerste vanaf 250 n..C, enkel de volksverhuizing die opbloeide in Europa. Voor Hjemsted bleef alles in eerste instantie vrij stabiel. De mensen werden nog steeds begraven (alleen werd er minder meegegeven), de boerderijen bleven hetzelfde en in kleding en cultuur veranderde er ook weinig. Uit gevonden spingewichten, aardewerk en maalstenen blijkt onder andere dat het aardewerk enigszins veranderde. Ook werd het dorp wat groter met een aantal boerderijen en vertrokken er twee families die het dorp verderop wat verspreidde. Tegen 418 telde het dorp ongeveer 70 inwoners. Vanaf 450 greep de volksverhuizing ook Hjemsted want het dorp verdween. Het is goed mogelijk dat de bewoners van Hjemsted met de rest van vele Juten, Angelen, Saksen en Friezen naar Engeland vertrokken. Pas later, in de middeleeuwen, raakt het plateau weer bewoond.

Aardewerk en handel in Hjemsted
IJzer werd niet gesmolten of bewerkt in Hjemsted. Toch was Hjemsted geen achtergebleven dorp want er werd genoeg klei opgegraven en bewerkt. Uit vondsten van deze periode blijkt dat er veel aardewerk is gebruikt voor allerlei doeleinden. De klei kwam van het plateau en werd gemixt met andere materialen om de klei sterk te maken, zoals steengruis of stro. De pottenbakkersschijf bestond nog niet, dus alles werd met de hand opgebouwd en gemaakt. Grote opslagpotten werden gemaakt voor de berging en werden gebruikt opslag voor graan, water, bier, melk en kaas. Het kleinere aardewerk en bestek werd sierlijk afgewerkt en gepolijst en gebruikt aan tafel of voor het serveren.
Pas na 320 word de kwaliteit van het aardewerk iets minder. Mede door het feit dat er meer importaardewerk binnenkomt door de handel. Blijkbaar werd de handel vanaf toen belangrijker. Maar ook voor 320 was de handel al erg belangrijk voor bewoners van Hjemsted en andere dorpen in deze omgeving. De overzeese handel gaf veel mogelijkheden tot handel. Ook de zuidelijkere steden waren goede handelsposten, vooral na de komst van de Romeinen in de 1e eeuw na Christus. Een van de belangrijkste handelssteden voor Hjemsted was Dankirke. Een dorp waar veel handel plaatsvond, ook in Romeinse handelswaar zoals goud, glas, aardewerk en andere sieraden.

 

Tekst door: Maarten den Hartigh

Bronnen

Haderslev museum. Complete texts of the exhibition: HJEMSTED, a farming community in the iron age. Hjemsted ancient park

Hjemsted oldtidspark. Geraadpleegd op 16 april 2012.
http://www.hjemsted.dk/

Met dank aan: Hjemsted oldtidspark (Denemarken).